Πασχαλινά έθιμα στις Κυκλάδες

Είναι η ώρα που το φως αλλάζει πάνω από τις Κυκλάδες. Ο χειμώνας έχει φύγει, τα ασβεστωμένα σοκάκια αστράφτουν, και μια μυρωδιά από κερί, θυμίαμα και ανθισμένη πασχαλιά κρέμεται στον αέρα. Ακολουθείς τον ήχο μιας καμπάνας που χτυπά πένθιμα, στρίβεις σ’ ένα στενό, και ξαφνικά βρίσκεσαι μέσα σε κάτι πανάρχαιο: το νησιώτικο Πάσχα, τη μεγαλύτερη και πλουσιότερη σε λαογραφικές εκδηλώσεις γιορτή του νησιωτικού κόσμου. Εδώ, στο κάθε κυκλαδονήσι ξεχωριστά, τα Πάθη και η Ανάσταση του Χριστού αναβιώνουν με πατροπαράδοτα ήθη που κρατούν αιώνες.

Το Πάσχα εορτάζεται την πρώτη Κυριακή μετά την πανσέληνο της Εαρινής Ισημερίας — τότε που η άνοιξη έχει ήδη ντύσει τα νησιά στα χρώματά της. Και σε καθένα από αυτά, η ίδια ιστορία λέγεται λιγάκι διαφορετικά.

Η Μεγάλη Εβδομάδα ξεκινά με ασβέστη και ζυμάρι

Πριν καλά καλά μπει η Μεγάλη Εβδομάδα, τα χέρια των νοικοκυράδων έχουν ήδη πιάσει δουλειά. Το Σάββατο του Λαζάρου, στην Αμοργό, την Ίο και τη Μύκονο, πλάθονται τα «λαζαράκια» ή «κουκλάκια» — σταφιδόψωμα και κουλουράκια σε ανθρωπόμορφα σχήματα, μικρές μορφές ζυμωμένες για να θυμίζουν την ανάσταση του Λαζάρου. Στην Αμοργό η εβδομάδα ανοίγει με το παραδοσιακό άσπρισμα των σπιτιών και των δρόμων, ώσπου όλο το χωριό να λάμπει.

Στη Σαντορίνη το έθιμο παίρνει μνημειακές διαστάσεις: στις πλατείες των χωριών στήνεται ο «Λάζαρος», ένας πελώριος ξύλινος σταυρός τυλιγμένος με δεντρολίβανο και λουλούδια. Και στη Σίφνο, τη Μεγάλη Πέμπτη, οι νοικοκυρές ετοιμάζουν τα «πουλιά της Λαμπρής», πασχαλινές κουλούρες σε σχήματα ζώων και πουλιών, στολισμένες με κόκκινα αυγά — ενώ ο αναστάσιμος «χαιρετισμός» θα κρατήσει σαράντα ολόκληρες ημέρες.

Ο Επιτάφιος: πομπές με δάδες, ροδόνερο και θάλασσα

Δεν υπάρχει εικόνα πιο συγκλονιστική στις Κυκλάδες από την περιφορά του Επιταφίου τη Μεγάλη Παρασκευή. Στην Πάρο, στη Μάρπησσα, πλήθος κόσμου ψάλλοντας τα Εγκώμια ακολουθεί την πομπή στα γραφικά καλντερίμια του χωριού, ενώ κατά μήκος της διαδρομής οι «Αναπαραστάσεις» από τα Πάθη του Χριστού ζωντανεύουν: μικροί και μεγάλοι, ντυμένοι Ρωμαίοι στρατιώτες ή μαθητές, αναπαριστούν την είσοδο στα Ιεροσόλυμα, τον Μυστικό Δείπνο, την προσευχή στο Όρος των Ελαιών, το Μαρτύριο της Σταύρωσης.

Στα Κουφονήσια, το λιμάνι φωταγωγείται από άκρη σε άκρη με δάδες καθώς περνά ο Επιτάφιος. Στην Αμοργό και τη Σαντορίνη, οι γυναίκες από τις αυλές των σπιτιών ραίνουν την πομπή με αρώματα και ροδόνερο. Στον Πύργο της Σαντορίνης, μετά την Αποκαθήλωση, βγαίνει το «Τάνταλο» στους δρόμους για να αναγγείλει το γεγονός, οι καμπάνες ηχούν πένθιμα και η περιφορά σημαίνεται από μικρές φωτιές σε λυχναράκια.

Στην Τήνο, στη Χώρα, οι περιφορές των Επιταφίων συγκλίνουν στη μαρμάρινη εξέδρα της παραλίας — και ο Επιτάφιος της Ενορίας του Αγίου Νεκταρίου καταλήγει μέσα στη θάλασσα, στα Κιόνια, σε μια σκηνή που κόβει την ανάσα. Στην Ίο, τα Εγκώμια ψάλλονται από χορωδίες γυναικών και κοριτσιών· ενώ στη Νάξο οι κοπέλες καθαρίζουν τις εκκλησιές και στολίζουν τον Επιτάφιο πριν την περιφορά.

Δύο δόγματα, μία γιορτή: το Πάσχα της Σύρου

Πουθενά αλλού στην Ελλάδα το Πάσχα δεν έχει το πρόσωπο που έχει στη Σύρο. Εδώ οι δύο θρησκευτικές κοινότητες του νησιού, η Ορθόδοξη και η Καθολική, γιορτάζουν μαζί. Στην Ερμούπολη, οι Επιτάφιοι των Ορθοδόξων ξεκινούν από τις ενορίες του Αγίου Νικολάου, της Κοιμήσεως και της Μεταμορφώσεως, περιφέρονται και συναντώνται στην Πλατεία Μιαούλη, όπου γίνεται κοινή δέηση. Στη λιτανεία ακολουθούν πιστοί με κοντάρια από τα οποία κρέμονται χιτώνας, σφουγγάρι και ζάρια, σύμβολα των Παθών.

Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου, στην ορθόδοξη εκκλησία της Ανάστασης, στον λόφο Βροντάδο, η Πρώτη Ανάσταση συνοδεύεται από ηχηρά χτυπήματα των στασιδιών. Και μετά τη λειτουργία, οι Καθολικοί περιφέρουν το άγαλμα του Ιησού σε χρυσό κουβούκλιο καλυμμένο με βιολέτες, λεμονανθούς και πασχαλιές, με τα πολύχρωμα λάβαρα των αδελφοτήτων να ανεμίζουν.

Η νύχτα της Ανάστασης: μπαρούτι, φωτιές και ο «Ιούδας»

Το «Χριστός Ανέστη» στις Κυκλάδες δεν ψιθυρίζεται — εκρήγνυται. Στην Άνδρο, το βράδυ της Ανάστασης οι νέοι τοποθετούν σιδερένιους σωλήνες στο χώμα, τους γεμίζουν μπαρούτι και τους πυροδοτούν. Στη Μήλο, στις αυλές των εκκλησιών του Αγίου Σπυρίδωνα και του Αγίου Γεωργίου αναβιώνει το έθιμο του «μπαρουτιού», ενώ την Κυριακή γίνεται το «κάψιμο του Ιούδα». Στην Πάρο, η Ανάσταση στη Μάρπησσα γιορτάζεται με καμπανοκρουσίες και πλήθος πυροτεχνημάτων.

Παντού, ένα ομοίωμα καίγεται συμβολικά. Στη Μύκονο ο «Ιούδας» παραδίδεται στις φλόγες το απόγευμα, στην πλατεία του νησιού. Στη Σέριφο φτιάχνουν το ομοίωμά του μετά την Ανάσταση. Στη Σίφνο, στην κεντρική πλατεία της Απολλωνίας, το κάψιμο του Ιούδα οργανώνεται από τον πολιτιστικό σύλλογο του νησιού. Και στη Σαντορίνη, σε αρκετά χωριά στήνεται το λαϊκό δικαστήριο του «Οβραίου», ενός πάνινου ομοιώματος που «καταδικάζεται», κρεμιέται και καίγεται με αυτοσχέδια βαρελότα — ενώ στο Εμπορείο οι κάτοικοι βγαίνουν στους δρόμους χτυπώντας μεταλλικά αντικείμενα για να ξορκίσουν το «κακό».

Αλλού, η νύχτα είναι πιο κατανυκτική. Στη Σέριφο, οι οικογένειες φτάνουν στην εκκλησία με ένα καλαθάκι — τυρί, κουλούρια και τόσα κόκκινα αυγά όσα τα μέλη τους — και επιστρέφοντας με το αναστάσιμο φως σχηματίζουν έναν σταυρό με τη φλόγα στο ανώφλι της πόρτας. Στην Κύθνο, το «συχώριο» του Μεγάλου Σαββάτου είναι μια πράξη μνήμης: οι πιστοί φέρνουν στην εκκλησία κρέας, κρασί και ψωμί ευλογημένα από τον παπά, και τα μοιράζονται για την ανάπαυση των ψυχών. Και στη Φολέγανδρο, η εικόνα της Παναγιάς ξεκινά την Κυριακή του Πάσχα ένα τριήμερο ταξίδι από τη Χώρα και τα στενά του Κάστρου, με ομοβροντίες βεγγαλικών, ώσπου να ευλογήσει τα σπίτια και τα σκάφη στο λιμάνι του Καραβοστάση.

Χριστός Ανέστη! — Αληθώς Ανέστη!Ο αναστάσιμος χαιρετισμός, από νησί σε νησί

Το πασχαλινό τραπέζι: το κατσίκι, ο φούρνος και το «μαστέλο»

Μετά τη νηστεία, το τραπέζι στρώνεται με ό,τι πιο εκλεκτό έχει ο τόπος. Στην Ανάφη, το απόγευμα του Μεγάλου Σαββάτου, όλο το χωριό μυρίζει αμπελόκλαδα που καίγονται στο «φουρνί» — εκεί μπαίνει το κατσικάκι σε ταψί με αναφιώτικο τυρί, καλά σκεπασμένο, και η πόρτα του φούρνου σφραγίζεται με λάσπη μαζί με την καπνοδόχο, να μην περάσει αέρας. Ξεχωρίζουν και το κίτρινο ψωμί (η τοπική τυρόπιτα) και τα «μελιτερά» με φρέσκια μυζήθρα.

Στη Νάξο, βασιλιάς του τραπεζιού είναι το «μπατούδο», κατσικάκι γεμιστό με εντόσθια, λαχανικά, ρύζι, αυγά και τυρί, ψημένο στον φούρνο. Στην Ηρακλειά και τα Κουφονήσια, το γεμιστό κατσίκι με ρύζι σιγοψήνεται στον ξυλόφουρνο μέχρι το τέλος της Αναστάσιμης ακολουθίας. Στην Άνδρο, ο «λαμπριάτης» — αρνί ή κατσίκι γεμιστό με λαχανικά — είναι το πιάτο της ημέρας.

Στη Σίφνο, το πασχαλινό αρνί ψήνεται στο περίφημο «μαστέλο», πήλινο δοχείο, με άνηθο και ντόπιο κόκκινο κρασί· και δίπλα του, η σπιτική ξινομυζήθρα και η μελόπιτα από μέλι, μυζήθρα και αυγά. Παντού στις Κυκλάδες, τα γλυκά κρατούν τη γεύση του τόπου: τα «μελιτίνια» της Ηρακλειάς και τα μελιτερά της Ανάφης, φτιαγμένα από φρέσκια κατσικίσια μυζήθρα. Στη Σαντορίνη, μετά την Ανάσταση, όλοι γυρίζουν σπίτι με μια κουλούρα κι ένα κόκκινο αυγό για να φάνε τα «σγαρδούμια».

Παιχνίδια, κούνιες και «Τραπέζια της Αγάπης»

Όταν η κατάνυξη δώσει τη θέση της στη χαρά, τα νησιά γεμίζουν παιχνίδι. Στην Κύθνο και την Ίο αναβιώνει το έθιμο της «κούνιας»: την Κυριακή του Πάσχα στήνεται στην πλατεία μια κούνια όπου αιωρούνται αγόρια και κορίτσια με παραδοσιακές στολές — παλιά, ένας τρόπος να δοθεί υπόσχεση γάμου. Στην Άνδρο, τη Σίφνο και τη Σχοινούσα παίζονται «τα τσούνια» (ή «μπίλιους»), ένα παραδοσιακό παιχνίδι που θυμίζει μπόουλινγκ, με ξύλινη μπάλα και εννιά «τσούνια». Στην Ίο, τη Μεγάλη Παρασκευή, οι νέοι παίζουν τις «μπάλες» με μικρές σιδερένιες κόκκινες και πράσινες σφαίρες.

Και ύστερα έρχονται τα κοινά τραπέζια. Στην Πάρο, το μεσημέρι της Κυριακής, στο γήπεδο της Μάρπησσας στρώνεται το «Τραπέζι της Αγάπης» με τον παραδοσιακό οβελία και νησιώτικο γλέντι. Στην Τήνο, τη Δευτέρα του Πάσχα, το χωριό Κτικάδος αναβιώνει το ίδιο έθιμο, ενώ την Πέμπτη του Πάσχα ο Βόλακας γιορτάζει με λαμπρό πανηγύρι και πασχαλινούς μεζέδες. Στην Ηρακλειά, οι κάτοικοι μαζεύονται στις αυλές, ψήνουν αρνιά και διασκεδάζουν με τραγούδια και χορό μέχρι την αυγή.

Από την Ανάφη ως τη Φολέγανδρο κι από τη Σύρο ως τη Σίφνο, το Πάσχα στις Κυκλάδες δεν είναι μια γιορτή που παρακολουθείς — είναι μια γιορτή που σε καταπίνει. Το μπαρούτι που σκίζει τη νύχτα, το ροδόνερο που πέφτει στην πομπή, το κατσίκι που ψήνεται πίσω από σφραγισμένη πόρτα, η κούνια που αιωρείται στο απογευματινό φως: όλα λένε το ίδιο πράγμα, με χίλιους τρόπους. Πως εδώ, στα νησιά του Αιγαίου, η άνοιξη και η Ανάσταση είναι το ίδιο πράγμα.

Το κυκλαδίτικο Πάσχα σε εικόνες