Ναός της Εκατονταπυλιανής (Παναγία η Εκατονταπυλιανή)

Μπαίνεις από την πύλη του περιβόλου και ο θόρυβος της Παροικιάς σβήνει απότομα. Ο ήχος της θάλασσας μένει πίσω, το φως πέφτει απαλό πάνω στην ασβεστωμένη αυλή και μπροστά σου υψώνεται ένα από τα αρχαιότερα εν λειτουργία χριστιανικά μνημεία της Ελλάδας. Δεν είναι ένα ακόμη εκκλησάκι των Κυκλάδων· είναι ένα ολόκληρο ιερό συγκρότημα που αναπνέει από τον 4ο αιώνα. Στέκεσαι στο κατώφλι της Εκατονταπυλιανής και καταλαβαίνεις αμέσως ότι ήρθες σε τόπο μνήμης.

Ο θρύλος των εκατό πυλών

Το όνομα μοιάζει με αίνιγμα. «Εκατονταπυλιανή» — η εκκλησία με τις εκατό πύλες. Η παράδοση λέει ότι ενενήντα εννέα πόρτες έχουν βρεθεί, και η εκατοστή, η κρυφή, θα αποκαλυφθεί μόνο όταν η Κωνσταντινούπολη γίνει ξανά ελληνική. Είναι ένας θρύλος που δένει τον ναό της Πάρου με τη μεγάλη ιστορία του βυζαντινού κόσμου.

Οι γλωσσολόγοι δίνουν και μια πιο γήινη εξήγηση: το αρχικό «Καταπολιανή», δηλαδή η Παναγία που βρίσκεται «κάτω από την πόλη», κοντά στην αρχαία ακρόπολη. Όπως κι αν το ερμηνεύσεις, η λέξη έχει κάτι το μαγικό. Την προφέρεις και ακούς αιώνες.

Η αυτοκρατορική καταγωγή

Η ιστορία εδώ ξεκινά με μεγάλα ονόματα. Η παράδοση συνδέει την ίδρυση του ναού με την Αγία Ελένη, τη μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, που —λέγεται— πέρασε από την Πάρο καθ’ οδόν προς τους Αγίους Τόπους και έταξε να χτίσει εδώ εκκλησία. Το τάμα το εκπλήρωσε ο γιος της τον 4ο αιώνα.

Τη μορφή που βλέπεις σήμερα την οφείλεις κυρίως στον 6ο αιώνα, στην εποχή του Ιουστινιανού, όταν το μνημείο ανοικοδομήθηκε μεγαλόπρεπα. Καθώς περπατάς κάτω από τον τρούλο, πάνω σε πλάκες παριανού μαρμάρου, στέκεσαι μέσα στην ίδια αρχιτεκτονική πνοή που γέννησε την Αγία Σοφία. Δεν είναι σχήμα λόγου — είναι η ίδια αυτοκρατορική εποχή που άφησε το αποτύπωμά της στο Αιγαίο.

Λένε πως εδώ κρύβεται η εκατοστή πύλη — κι όποιος την ψάχνει, στην πραγματικότητα ψάχνει τον ίδιο του τον χρόνο.Λαϊκή παράδοση της Πάρου

Το βαπτιστήριο και ο σταυρός στο νερό

Πριν φύγεις, μη χάσεις το πιο σπάνιο κομμάτι του συγκροτήματος. Στα δεξιά του κυρίως ναού σώζεται ένα παλαιοχριστιανικό βαπτιστήριο, από τα καλύτερα διατηρημένα σε ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο. Στο κέντρο, σκαλισμένη μέσα στο δάπεδο, μια σταυρόσχημη κολυμβήθρα.

Εδώ, τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, οι κατηχούμενοι κατέβαιναν τα σκαλοπάτια μέσα στο νερό για να βαπτιστούν με ολόσωμη κατάδυση. Στέκεσαι στο χείλος της και για μια στιγμή ο χρόνος συμπυκνώνεται: δεκαεπτά αιώνες πίστης χωράνε σε αυτόν τον μικρό μαρμάρινο σταυρό.

Ένας ναός που ακόμη ζει

Το πιο συγκινητικό στην Εκατονταπυλιανή δεν είναι η αρχαιότητά της, αλλά ότι ποτέ δεν έπαψε να λειτουργεί. Δεν είναι μουσειακό έκθεμα πίσω από κορδόνια· είναι η καθεδρική εκκλησία της Πάρου, ζωντανή καρδιά της Παροικιάς.

Αν βρεθείς στο νησί στα μέσα Αυγούστου, θα δεις τον περίβολο να πλημμυρίζει προσκυνητές για τον Δεκαπενταύγουστο, τη μεγάλη γιορτή της Παναγίας. Και στις 15 Φεβρουαρίου η Πάρος γιορτάζει το «Παριανό Πάσχα», σε ανάμνηση της εύρεσης της εικόνας. Μπροστά στο τέμπλο, τα κεριά τρεμοπαίζουν όπως πριν από χίλια πεντακόσια χρόνια.

Βγαίνοντας ξανά στο φως της αυλής, με τη θάλασσα της Παροικιάς να λαμπυρίζει πιο πέρα, καταλαβαίνεις ότι η Πάρος δεν είναι μόνο χρυσές παραλίες και κοσμοπολίτικα βράδια. Είναι κι αυτή η σιωπή, χτισμένη σε μάρμαρο και πίστη. Πάρε λίγο χρόνο, χάσου στις πύλες της — ίσως, χωρίς να το ξέρεις, να αναζητάς κι εσύ τη δική σου εκατοστή πόρτα.