Τα Χριστούγεννα στις Κυκλάδες

Μπαίνει ο Δεκέμβρης και το φως στις Κυκλάδες αλλάζει χρώμα. Οι λευκοί οικισμοί σφίγγονται πάνω στους λόφους, ο βοριάς γυαλίζει τα καλντερίμια και μέσα από τα μισάνοιχτα παράθυρα ξεχύνεται η μυρωδιά του ζυμωμένου Χριστόψωμου. Εδώ, στη μέση του χειμωνιάτικου Αιγαίου, το Δωδεκαήμερο —Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Θεοφάνεια— δεν είναι μια γιορτή που την ίδια τη διαβαίνεις παθητικά· είναι δώδεκα μέρες που κάθε νησί τις τραγουδάει, τις ψήνει και τις γιορτάζει με τον δικό του τρόπο.

Οιωνοί, βοριάδες και σιδερένιες ευχές

Στα Κυκλαδονήσια η γιορτή αρχίζει από τα σημάδια. Θεωρείται καλός οιωνός αν την Πρωτοχρονιά φυσάει βοριάς ή αν ένα περιστέρι κατέβει στην αυλή του σπιτιού· αντίθετα, ένα κοράκι που περνά πάνω από το σπιτικό φέρνει ανησυχία για ατυχίες. Σε ορισμένα χωριά, το πρωί της Πρωτοχρονιάς οι άνθρωποι, καθώς πλένονται, αγγίζουν το πρόσωπό τους μ’ ένα κομμάτι σίδερο, για να είναι όλο τον χρόνο γεροί και «σιδερένιοι». Μικρές, καθημερινές χειρονομίες που κουβαλούν αιώνες προσδοκίας για υγεία και καλή σοδειά.

Τα κάλαντα: μαντινάδες, αυτοσχεδιασμοί και η μυκονιάτικη «καράβα»

Αν υπάρχει ένας ήχος που ενώνει όλες τις Κυκλάδες τούτες τις μέρες, είναι η φωνή των καλαντιστάδων. Και όμως, καμία μελωδία δεν μοιάζει με την άλλη. Στη Νάξο ψάλλονται ως κάλαντα τα περίφημα «κοτσάκια», ένα είδος μαντινάδας με σκωπτικό, πειραχτικό χαρακτήρα. Στη Σίφνο τα παραδοσιακά Σιφνέικα κάλαντα είναι αυτοσχέδιες δημιουργίες στην τοπική διάλεκτο, δεμένες με τη θρησκευτική ζωή· ψέλνονται από το μεσημέρι ως το βράδυ της παραμονής, αναδεικνύουν το ταλέντο του δημιουργού και σχολιάζουν πρόσωπα και καταστάσεις.

Στην Πάρο τα παιδιά ψάλλουν τα κάλαντα το απόγευμα της παραμονής, αμέσως μετά τον εσπερινό, και ανήμερα το πρωί μετά τη λειτουργία. Στη Μύκονο, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, ομάδα καλαντιστάδων του Πολιτιστικού Λαογραφικού Συλλόγου Γυναικών Μυκόνου περιδιαβαίνει τη Χώρα κρατώντας την παραδοσιακή «καράβα» και το φαναράκι, ψάλλοντας τα Μυκονιάτικα και τα παραδοσιακά Δηλιανά κάλαντα. Ανήμερα τα Φώτα ξεκινούν τα «μπαλόσια», έθιμο βενετσιάνικης προέλευσης —από τις λέξεις ballonzolo (χοροπήδημα) και Ballocio (χορουδάκι)— χοροί που τους συνοδεύουν βιολιά, τσαμπούνες και τουμπάκια.

Το καραβάκι της Σύρου, το ταξίδι προς τη νέα ζωή

Πουθενά το σύμβολο του Δωδεκαημέρου δεν γίνεται τόσο κυριολεκτικό όσο στη Σύρο. Την «Καλή Βραδιά», την παραμονή των Χριστουγέννων, οι καθολικοί κάτοικοι της συριανής υπαίθρου και της Άνω Σύρου γυρίζουν από την εκκλησία και τρώνε ψάρι και κουνουπίδι. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, μέλη του Λυκείου Ελληνίδων ντυμένα με την παραδοσιακή συριανή φορεσιά περιέρχονται τους δρόμους της Ερμούπολης κρατώντας το στολισμένο παραδοσιακό καραβάκι και ψάλλοντας τα συριανά και τα τηνιακά κάλαντα. Το καραβάκι συμβολίζει την πλεύση του ανθρώπου προς την καινούργια ζωή μετά τη Γέννηση του Χριστού — ένα ξεχασμένο κυκλαδίτικο έθιμο που αναβίωσε χάρη σε αξιέπαινες προσπάθειες πολιτιστικών και δημοτικών φορέων. Την παραμονή των Θεοφανείων τα κάλαντα ψάλλονται ξανά, αυτή τη φορά με φαναράκια φτιαγμένα από κούφια, φρέσκα πορτοκάλια, αναβιώνοντας ένα παμπάλαιο συριανό έθιμο.

Τα γιορτινά τραπέζια: μυρωδιές που ξεχύνονται στα καλντερίμια

Τα Χριστούγεννα, τα στενά δρομάκια της Μυκόνου μοσχοβολούν από τις δίπλες, τα φοινίκια, τους κουραμπιέδες και τα Χριστόψωμα που ψήνονται στον φούρνο. Στα χωριά ζυμώνουν κι ένα επιπλέον Χριστόψωμο, που το μοιράζουν στα ζώα του σπιτιού. Πλάι στα γλυκίσματα, οι νοικοκυρές μαγειρεύουν λαρδί χοιρινό με χόρτα ή λάχανο —σύμβολο της αφθονίας—, κρέας ψητό στον φούρνο, κρεμμυδόπιτα με ντόπια «τυροβολιά» και μελόπιτα με μέλι και κανέλα.

Στη Νάξο, το γαστρονομικό έμβλημα των ημερών είναι το γεμιστό κατσίκι με χορταρικά και ρύζι, που παρασκευάζεται Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά· εδώ ζυμώνονται και τα Χριστόψωμα με σταφίδες και καρύδια, με ένα ολόκληρο καρύδι στο κέντρο και σταυρό από ζυμάρι. Στη Σίφνο το πατροπαράδοτο τραπέζι στηρίζεται στο χοιρινό, παστό ή στον φούρνο, και στα Χριστόψωμα ζυμωμένα με γλυκάνισο. Στην Αμοργό, ανήμερα την Πρωτοχρονιά, σερβίρεται ο «κοφτός», ένα έδεσμα από σιτάρι, κρεμμύδι, τριμμένο τυρί, λάδι και νερό, για να πάει καλά η σοδειά. Στην Ανάφη, τα Χριστούγεννα οι νοικοκυρές προσφέρουν το «κουφέτο», γλυκό του κουταλιού από ασπρισμένα αμύγδαλα και κομμάτια κοκκινωπής κολοκύθας που σιγοβράζουν μέσα στο μέλι, ενώ την Πρωτοχρονιά ψήνουν στον ξυλόφουρνο το «ζαφοριστό» ψωμί, με τη γεύση του κρόκου και το έντονο κίτρινο χρώμα του ζαφορά.

Θεοφάνεια: ο βασιλικός, ο αγιασμός και η κατάδυση του Σταυρού

Στην Πάρο, το πρωί της παραμονής των Θεοφανείων, μετά τον «Μικρό Αγιασμό», οι ιερείς με το πετραχήλι και έναν σταυρό τυλιγμένο με φρέσκο βασιλικό «φωτίζουν» τα σπίτια. Τους συνοδεύει ένα παιδί που κρατά την «σίγκλα», ένα κουβαδάκι με τον αγιασμό, κι ένα λαδοφάναρο με το Άγιο Φως. Πηγαίνοντας από σπίτι σε σπίτι, ψάλλουν το «Εν Ιορδάνη…» και «φωτίζουν» πιστούς και δωμάτια, ώστε να απομακρυνθούν τα κακά πνεύματα. Οι νοικοκυρές ρίχνουν στη «σίγκλα» τον οβολό τους και, ειδικά στη Μάρπησσα, προτείνουν στον ιερέα να καθίσει στον καναπέ, κερνώντας τον νηστίσιμα μπουρεκάκια.

Κάτσε, παπά, για να καθίσει κι η κλώσσα μας!— Ευχή των νοικοκυράδων της Μάρπησσας, Πάρος

Τα ξημερώματα των Φώτων, στην ανδρική Μονή της Λογγοβάρδας, βορειοανατολικά της Παροικιάς, η λειτουργία αρχίζει στις δύο τη νύχτα και την παρακολουθούν μόνο άντρες, ενώ οι γυναίκες κατευθύνονται στον Ιερό Ναό του Ταξιάρχη. Το πρωί, στους παράκτιους οικισμούς, ιερέας, ψάλτες και εκκλησίασμα κατεβαίνουν από την εκκλησία στο λιμάνι, κρατώντας την εικόνα της Βάφτισης και τα Εξαπτέρυγα, για τον αγιασμό των υδάτων και την κατάδυση του Τίμιου Σταυρού. Η μέρα θεωρείται κάθαρσης και εξαγνισμού: οι γεωργοί ραντίζουν με αγιασμό ζώα, σπίτια, χωράφια, δέντρα και πηγάδια — και μάλιστα πριν το μεσημέρι, γιατί λέγεται πως αργότερα ο αγιασμός χάνει τη δύναμή του.

Το «Τραπέζι της Αδελφότητας» στην Τήνο

Στο παραδοσιακό χωριό του Τριποτάμου της Τήνου αναβιώνει κάθε 25η Δεκεμβρίου ένα από τα πιο συγκινητικά έθιμα των Κυκλάδων: το «Τραπέζι της Αδελφότητας». Κάθε χρόνο μια οικογένεια ορίζεται υπεύθυνη απέναντι στον ενοριακό ναό, τα Εισόδια της Θεοτόκου, και ο αρχηγός της ονομάζεται «κάβος». Οφείλει να κρατά αναμμένο όλο τον χρόνο το καντήλι μπροστά στην εικόνα της Γέννησης, να διατηρεί καθαρή την εκκλησία και να αναλαμβάνει τα έξοδα της λειτουργίας, τα κεριά και μια μεγάλη λαμπάδα από γνήσιο κερί μέλισσας.

Το μεσημέρι των Χριστουγέννων ο «κάβος» παραθέτει γεύμα στο σπίτι του, μόνο για τους άνδρες του χωριού και τον ιερέα. Οι προσκεκλημένοι φέρνουν μαζί τους, μέσα σε μια πετσέτα, το ψωμί, το πιρούνι, το κουτάλι και το κρασί τους. Το τραπέζι ξεχειλίζει από μοσχαρίσια σούπα, κρεμμυδάτο κοκκινιστό, βραστό κρέας και ντολμάδες, ενώ το κρασί προσφέρεται σε «τάσια», ημισφαιρικά ορειχάλκινα κύπελλα που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά αυτή τη μέρα και είναι δωρεά των κατοίκων. Μετά το φαγητό, η εικόνα της Γέννησης μεταφέρεται από την εκκλησία στο σπίτι του οικοδεσπότη με χριστουγεννιάτικα τροπάρια· ο ιερέας μοιράζει αντίδωρο, ανακοινώνει το όνομα του επόμενου «κάβου» και δύο δίσκοι περιφέρονται για τη βοήθεια του νέου υπεύθυνου και του ιερέα. Την επομένη, 26η Δεκεμβρίου, όλο το χωριό ξανασυγκεντρώνεται στο σπίτι του παλιού «κάβου» για να μοιραστεί ό,τι απέμεινε — και εκείνος, ως το τέλος του χρόνου, εξακολουθεί να ευθύνεται για το καντήλι της εικόνας.

Από τα «κοτσάκια» της Νάξου ως το καραβάκι της Σύρου κι από τον κοφτό της Αμοργού ως τα τάσια της Τήνου, το Δωδεκαήμερο στις Κυκλάδες είναι ένας ολόκληρος χάρτης μνήμης. Αν βρεθείς εδώ μέσα στον χειμώνα, θα ανακαλύψεις ότι τα Χριστούγεννα των νησιών δεν μυρίζουν έλατο και χιόνι, αλλά θυμίαμα, βασιλικό και φρεσκοψημένο Χριστόψωμο — και ότι, κάτω από τον καθαρό αιγαιοπελαγίτικο ουρανό, η γιορτή είναι πάντα μια υπόθεση κοινότητας.