Πορτάρα

Το πλοίο δεν έχει ακόμη δέσει και το βλέμμα σου την έχει ήδη βρει. Καθώς πλησιάζεις τη Χώρα από τη θάλασσα, ένα ορθογώνιο κομμάτι ουρανού στέκει καρφωμένο πάνω σε ένα βραχονήσι, πλαισιωμένο από λευκό μάρμαρο. Δεν είναι εκκλησία, δεν είναι κάστρο. Είναι μια πύλη που δεν οδηγεί πουθενά — και ακριβώς γι’ αυτό σε τραβάει.

Αυτή είναι η Πορτάρα, το αδιαμφισβήτητο σήμα κατατεθέν της Νάξου. Και η ιστορία της είναι η ιστορία ενός μεγαλείου που δεν πρόλαβε ποτέ να ολοκληρωθεί.

Ένα τάμα που έμεινε στη μέση

Γύρισε τον χρόνο πίσω στον 6ο αιώνα π.Χ. Η Νάξος βρίσκεται στο απόγειό της, το πλουσιότερο και ισχυρότερο νησί των Κυκλάδων. Ο τύραννος Λύγδαμις ονειρεύεται έναν ναό αντάξιο αυτής της δύναμης — έναν κολοσσιαίο ναό αφιερωμένο, κατά την επικρατέστερη εκδοχή, στον Απόλλωνα, στο νησάκι Παλάτια που φυλάει την είσοδο του λιμανιού.

Το εγχείρημα ήταν φιλόδοξο σχεδόν πέρα από τα ανθρώπινα μέτρα. Όμως η ιστορία μπήκε στη μέση: η πτώση του Λύγδαμη και οι πολιτικές αναταραχές σταμάτησαν τα έργα. Ο ναός δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.

Ό,τι απέμεινε είναι αυτή η τεράστια πύλη — η μνημειακή είσοδος του ναού, φτιαγμένη από τέσσερα κομμάτια ντόπιου μαρμάρου που ζυγίζουν πάνω από είκοσι τόνους το καθένα. Ήταν τόσο βαριά, τόσο δύσκολη να μετακινηθεί, που ξέφυγε από τη μοίρα των υπόλοιπων πέτρων. Στους αιώνες που ακολούθησαν, το μάρμαρο των άλλων τμημάτων λατομήθηκε και ξαναχρησιμοποιήθηκε — αλλά η Πορτάρα έμεινε όρθια, πεισματικά, μόνη.

Το βραχονήσι που ένωσε τους μύθους

Πέρασε τη μικρή λωρίδα γης που ενώνει σήμερα τα Παλάτια με τη Χώρα και θα πατήσεις σε έδαφος φορτωμένο θρύλους. Εδώ, λέει η παράδοση, ο Θησέας εγκατέλειψε την κοιμωμένη Αριάδνη στον δρόμο της επιστροφής από την Κρήτη, αφού εκείνη τον είχε βοηθήσει να βγει από τον λαβύρινθο του Μινώταυρου.

Η ιστορία, όμως, δεν τελειώνει με την εγκατάλειψη. Στη Νάξο βρήκε την Αριάδνη ο Διόνυσος — ο θεός του κρασιού και της έκστασης, που θεωρούνταν προστάτης του νησιού — και την έκανε γυναίκα του. Δεν είναι τυχαίο που η εύφορη Νάξος, με τα αμπέλια και την πλούσια γη της, ύφανε τους μύθους της γύρω από τη γονιμότητα και τη ζωή.

Στέκεσαι, λοιπόν, στο ίδιο σημείο όπου ένας μύθος έσβησε κι ένας άλλος γεννήθηκε.

Η ώρα που όλοι περιμένουν

Υπάρχει ένας λόγος που κάθε απόγευμα το βραχονήσι γεμίζει κόσμο, καθισμένο στα βράχια με τα πόδια κρεμασμένα προς τη θάλασσα. Το ηλιοβασίλεμα στην Πορτάρα είναι από τα ωραιότερα θεάματα ολόκληρου του Αιγαίου.

Δες πώς λειτουργεί το μαγικό: καθώς ο ήλιος κατεβαίνει προς τον ορίζοντα, η μαρμάρινη πύλη μετατρέπεται σε κάδρο. Για λίγα λεπτά ο δίσκος του ήλιου φαίνεται να περνά μέσα από το άνοιγμα, βάφοντας το αρχαίο μάρμαρο πορτοκαλί, ροζ και τέλος βαθύ μοβ. Το πλήθος σιωπά σχεδόν αυθόρμητα.

Πάρε το χρόνο σου. Μείνε και μετά τη δύση, όταν οι περισσότεροι έχουν φύγει και τα φώτα της Χώρας αρχίζουν να τρεμοπαίζουν πίσω σου. Τότε η Πορτάρα δείχνει το πιο αληθινό της πρόσωπο — σιωπηλή, μόνη, αιώνια.

Είκοσι πέντε αιώνες αργότερα, η πύλη που δεν οδηγούσε πουθενά έγινε το κατώφλι από όπου όλη η Νάξος κοιτάζει τη θάλασσα.Λαϊκή ρήση για την Πορτάρα

Το κατώφλι ενός ολόκληρου νησιού

Θα ήταν λάθος να δεις την Πορτάρα ξεκομμένη από τα υπόλοιπα. Είναι η πρώτη σελίδα ενός βιβλίου που συνεχίζεται προς το εσωτερικό του νησιού — στο ενετικό Κάστρο που στέφει τη Χώρα, στα ορεινά χωριά της Τραγαίας, στην Απείρανθο με τα μαρμάρινα καλντερίμια, στους αρχαϊκούς κούρους που κοιμούνται ακόμη μισοτελειωμένοι στα αρχαία λατομεία.

Το ίδιο μάρμαρο που έφτιαξε την Πορτάρα ταξίδεψε σε όλη την αρχαία Ελλάδα. Η Νάξος υπήρξε ανέκαθεν νησί των μαρμαράδων και των τεχνιτών, ένας τόπος που έδωσε μορφή στην πέτρα. Η ημιτελής πύλη είναι, με τον τρόπο της, το τέλειο σύμβολο: μαρτυρεί όχι μόνο τι κατάφερε το νησί, αλλά και πόσο μεγάλα τολμούσε να ονειρεύεται.

Στέκεσαι μπροστά σε ένα κενό ορθογώνιο και βλέπεις μέσα του τη θάλασσα, τον ουρανό, τον ήλιο που σβήνει. Ίσως η Πορτάρα να μην έμεινε ποτέ ημιτελής. Ίσως απλώς περίμενε δυόμισι χιλιετίες για να τη συμπληρώσεις εσύ, με το δικό σου βλέμμα.