Οι Απόκριες στις Κυκλάδες

Κάπου ανάμεσα στον χειμώνα που φεύγει και στην άνοιξη που ζυγώνει, τα Κυκλαδονήσια βγάζουν τη μάσκα τους. Ακούς πρώτα τα κουδούνια — βαριά, επίμονα, σαν να χτυπά η καρδιά της γης — και ύστερα το βιολί, το λαγούτο, το γέλιο που ξεχύνεται στα σοκάκια. Μυρίζει τσίκνα και κρασί, οι πλατείες γεμίζουν μεταμφιεσμένους και η Αποκριά ξεδιπλώνεται σαν ένα πανάρχαιο, ολοζώντανο θέατρο κάτω από τον αιγαιοπελαγίτικο ουρανό.

Στην Ελλάδα το Καρναβάλι, οι Απόκριες ή Απόκρεω — η περίοδος κατά την οποία οι Έλληνες «απέχουν από κρέας» — γιορτάζονται με ομαδικές μασκαράτες, χορούς, γλέντια και σάτιρα, έθιμα που αλλάζουν πρόσωπο σε κάθε τόπο. Στις Κυκλάδες, οι εορτασμοί, χαρακτηριστικοί και ευφάνταστοι, αποτελούν την έκφραση ενός αξιόλογου και ιδιότυπου λαϊκού πολιτισμού, με επιρροές που ταξίδεψαν εδώ από πολλές κουλτούρες. Το κέφι, οι αστεϊσμοί και οι μεταμφιέσεις δίνουν την ευκαιρία για ξεφάντωμα, οινοποσία και πειράγματα.

Από την Τσικνοπέμπτη στην «Τρανή Αποκριά»

Το ημερολόγιο της γιορτής έχει τις δικές του κορυφές. Ιδιαίτερη θέση κατέχει η Πέμπτη της Κρεατινής εβδομάδας, η λεγόμενη «Τσικνοπέμπτη», όταν η μυρωδιά του ψημένου κρέατος απλώνεται σε κάθε αυλή. Ο παραδοσιακός εορτασμός κορυφώνεται όμως την τελευταία Κυριακή, την Κυριακή της Τυρινής, που στα νησιά ονομάζεται και «Τρανή Αποκριά». Οι συνεστιάσεις εκείνης της ημέρας έχουν εύθυμο, γιορταστικό χαρακτήρα, με τραγούδια που καθρεφτίζουν τα αισθήματα της στιγμής — τη λαχτάρα για ζωή πριν έρθει η νηστεία.

Στην Κίμωλο, λόγου χάριν, εκείνες τις μέρες τραγουδούν ένα κάλεσμα που ενώνει φίλους, εχθρούς και ξενιτεμένους στο ίδιο τραπέζι:

Τούτες οι μέρες το ‘χουνε, τούτες οι βδομάδες, οπού ‘χει φίλους κράζει τους, οπού ‘χει εχθρούς καλεί τους, οπού ‘χει στην ξενιτιά στέλνει και φέρνει τους του.— Αποκριάτικο τραγούδι της Κιμώλου

Αμοργός: ο «Καπετάνιος» και ο κρυφός έρωτας

Στην Κάτω Μεριά της Αμοργού, ο Σύλλογος «Αρχαία Αρκεσίνη» αναβιώνει ένα από τα πιο συγκινητικά έθιμα των Κυκλάδων: το έθιμο του «Καπετάνιου». Το πρωί της Τυρινής, οι νέοι του χωριού ντύνονται στα ασπρόμαυρα — βράκες με ζωνάρι στη μέση, τραγιάσκες και παραδοσιακά γιλέκα διακοσμημένα χιαστί με χρωματιστές κορδέλες — και παίρνουν τον δρόμο για την εκκλησία της Παναγίας της Επανοχωριανής, συνοδευόμενοι από οργανοπαίχτες που τραγουδούν μαντινάδες και τον «Αποκριανό»: «Πέρασαν οι αποκριές, πάνε και οι τυρινάδες…».

Η επιλογή γίνεται με τρόπο σχεδόν τελετουργικό: ο παπάς του χωριού ρίχνει ψηλά στον αέρα τον «γιλεό» (είδος άμφιου) και όποιος τον αρπάξει γίνεται ο «Καπετάνιος». Η πεμπτουσία του εθίμου κρύβεται εδώ — ο νέος που αναδεικνύεται μπορεί πια να φανερώσει τον πραγματικό του έρωτα ή να προδώσει μια κρυφή αγάπη, τραγουδώντας: «Δεν έχει πιο βαρύ καημό, σεβντάς που δεν τελειώνει, σαν την αγάπη την κρυφή που δεν ξεφανερώνει». Το άλογό του στολίζεται φανταχτερά, ενώ ο συνοδός-φύλακάς του, ο «Μπαϊραχτάρης», ντύνεται με επίσημα ρούχα.

Μετά το φαγοπότι με ψάρι τηγανητό, καλό κρασί και μαντινάδες, η πομπή ξεκινά για το χωριό. Τα νέα έχουν ήδη φτάσει από τα πιτσιρίκια που τρέχουν να αναγγείλουν το μαντάτο — και το πρώτο παιδί που το φέρνει ανταμείβεται με το πολυπόθητο χαρτζιλίκι. Οι κάτοικοι περιμένουν στην Πορτάρα, την ανατολική είσοδο του οικισμού· ο «Καπετάνιος» επευφημείται, αυτοσχεδιάζει στιχάκια για τις κοπέλες που συναντά και κερνά στα καφενεία. Τελευταία στάση η Λόζα: εκεί ο «Μπαϊραχτάρης», κρατώντας ένα κοντάρι με καρφωμένο στην κορυφή ένα καρβέλι ψωμί, ένα κεφάλι τυρί κι ένα κομμάτι μπακαλιάρο, περιφέρει τον έφιππο «Καπετάνιο» τρεις φορές στην πλατεία. Και τότε έρχεται η μεγάλη στιγμή: ο «Καπετάνιος» φανερώνει τον κρυφό του έρωτα, καλώντας μια κοπέλα να γίνει «Καπετάνισσα», της απαγγέλλει ένα στιχάκι και της παραχωρεί τον πρώτο χορό. Το γλέντι θα κρατήσει μέχρι το πρωί: «Ήρθε κι Άγια Σαρακοστή με τις εφτά βδομάδες…».

Νάξος: τα κουδούνια του Διονύσου

Στα χωριά της Νάξου επιβιώνουν ακόμη πανάρχαια στοιχεία της Διονυσιακής λατρείας. Την «Κρεατινή» Κυριακή εμφανίζονται στους δρόμους οι «Κουδουνάτοι»: νέοι με προσωπίδες και κάπα με κουκούλα, με μια σειρά από κρεμασμένα κουδούνια γύρω από τη μέση και στο στήθος, που χορεύουν προκαλώντας έναν έντονο, πρωτόγονο θόρυβο — και οι ντόπιοι τους κερνούν αυγά. Την Καθαρά Δευτέρα η εικόνα αλλάζει· βγαίνουν οι «φουστανελλάτοι», νέοι χωρίς προσωπίδες, γιορτινά στολισμένοι, που παίζουν βιολί και σκορπίζουν τη χαρά στα σοκάκια.

Σίφνος: οι «Καμήλες» και ο χορός του Κυρ-Βοριά

Η Σίφνος μένει πιστή στις παραδόσεις, διατηρώντας με έμπνευση και χιούμορ τους αποκριάτικους χορούς με τις «Καμηλωσίες» — τους μασκαράδες που στη σιφνέικη διάλεκτο λέγονται «Καμήλες». Πρωταγωνιστεί το σιφνέικο «τακίμι», το μουσικό ζευγάρι όπου το βιολί συνοδεύει το λαγούτο, μαζί με το πλούσιο φαγητό στις λεγόμενες «τραπέζες».

Πολλοί από αυτούς τους χορούς ανάγονται στους Προχριστιανικούς Χρόνους, τότε που οι άνθρωποι, επηρεασμένοι από τις παγανιστικές δοξασίες, εξευμένιζαν τα στοιχεία της φύσης που τους ταλαιπωρούσαν. Ο χορός του «Κυρ-Βοριά», αφιερωμένος στον άνεμο, γίνεται στο προαύλιο της Παναγιάς της Κόγχης στον Αρτεμώνα: ο παπάς σέρνει τον χορό και πίσω του ακολουθούν μεταμφιεσμένοι οι κάτοικοι. Ανάμεσα σε στιχάκια και ποιήματα, οι παρευρισκόμενοι απολαμβάνουν με άφθονο κρασί την παραδοσιακή ρεβιθάδα, κρέας με μακαρόνια ή πατάτες και βακαλάο, με το βιολί και το λαούτο να μη σταματούν.

Σύρος: μασκαράδες στα μεσαιωνικά σοκάκια

Στη Σύρο, το Καρναβάλι της Άνω Σύρου είναι από τις σημαντικότερες εκδηλώσεις του νησιού. Στα σοκάκια του μεσαιωνικού οικισμού αναβιώνουν παραδοσιακά έθιμα, με μασκαράδες, τα περίφημα «ζεϊμπέκια», χορούς και ζωηρά, εύθυμα ακούσματα από παραδοσιακά λαϊκά όργανα. Την Καθαρή Δευτέρα, στο χωριό Γαλησσάς, γιορτάζονται τα «Κούλουμα» με πέταγμα χαρταετού, σαρακοστιανά εδέσματα, μουσική από τοπική λαϊκή ορχήστρα και το κεφάτο «Κυνήγι Κρυμμένου Λουκουμιού», ένα παιχνίδι δράσης και εξερεύνησης για όλες τις ηλικίες.

Τήνος: το «Αλφαβητάρι της Αγάπης» και ο «Μακαρονάς»

Την Τσικνοπέμπτη, στο καφενείο του χωριού Τριαντάρος της Τήνου, αναβιώνει το έθιμο του «Αποκριάτικου Χορού» και του «Αλφαβηταριού της Αγάπης»: οι χορευτές, σε κυκλική διάταξη, τραγουδούν εκ περιτροπής περιπαιχτικούς στίχους, ακολουθώντας — σύμφωνα με το πρώτο γράμμα κάθε στίχου — τη σειρά της αλφαβήτου, με κεράσματα από τοπικά εδέσματα και γλυκίσματα.

Την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς, στο χωριό Φαλατάδος στήνεται Καρναβάλι με διαφορετικό θέμα κάθε χρονιά, με μεζέδες και χορό υπό τους ήχους τσαμπούνας, βιολιού και κιθάρας. Την ίδια μέρα, στο χωριό Αγάπη, γιορτάζεται το έθιμο του «Μακαρονά»: οι κάτοικοι περιφέρουν, μοιρολογώντας, ένα ομοίωμα ανθρώπου από άχυρο στους δρόμους του χωριού, για να το κάψουν τελικά στην κεντρική πλατεία — και ύστερα να μαζευτούν όλοι, ντόπιοι και επισκέπτες, στην ενοριακή αίθουσα για την παραδοσιακή μακαρονάδα.

Από την Άνδρο ως τη Σαντορίνη: το νησιωτικό γλέντι απλώνεται

Το ίδιο κέφι ξεχύνεται σε όλο το Αρχιπέλαγος. Στη Χώρα της Άνδρου, το τελευταίο Σάββατο και την τελευταία Κυριακή, στην πλατεία Γηροκομείου γίνεται παρέλαση σε άρματα ομάδων μεταμφιεσμένων, με βεγγαλικά και χορό. Στην Κέα οργανώνονται χοροί μεταμφιεσμένων, αποκριάτικα παιχνίδια και παραστάσεις για μικρούς και μεγάλους· οι εκδηλώσεις κορυφώνονται στην Ιουλίδα την τελευταία Αποκριά με τη μεγάλη παρέλαση του Καρνάβαλου και θεατρικά δρώμενα που σατιρίζουν την καθημερινότητα, ενώ ο Δήμος προσφέρει κρασί, σουβλάκια και ρυζόγαλα με λεμόνι, μετατρέποντας τη γιορτή σε ξέφρενο πανηγύρι.

Στη Σαντορίνη, στην κεντρική πλατεία των Φηρών, ο Δήμος Θήρας οργανώνει την τελευταία Κυριακή Καρναβάλι με τη συμμετοχή όλων των σχολείων του νησιού. Και στη Σέριφο, την Κυριακή της Τυρινής, ζωντανεύει το έθιμο της «Καπεταναίας», αντίστοιχο εκείνου του «Καπετάνιου» της Αμοργού — απόδειξη πως τα ίδια μοτίβα ταξιδεύουν από νησί σε νησί, ντυμένα κάθε φορά με τοπικό χρώμα.

Οι Απόκριες στις Κυκλάδες δεν είναι απλώς μια γιορτή· είναι η στιγμή που τα νησιά θυμούνται ποια είναι. Πίσω από κάθε μάσκα, κάθε κουδούνι και κάθε μαντινάδα κρύβεται μια μνήμη αιώνων — από τον Διόνυσο ως τον Κυρ-Βοριά, από τον κρυφό έρωτα του «Καπετάνιου» ως τη μακαρονάδα της Αγάπης. Ελάτε να μεταμφιεστείτε, να πιείτε κρασί με αγνώστους που θα γίνουν φίλοι, και να χορέψετε μέχρι το πρωί: το Αιγαίο σας περιμένει να χαρείτε την πιο αυθεντική του Αποκριά.