Βυζαντινό Μουσείο Εκατονταπυλιανής

Περνάς την καμαρωτή πύλη της Εκατονταπυλιανής στην Παροικιά και ο θόρυβος του λιμανιού σβήνει πίσω σου. Το φως αλλάζει, γίνεται παλιό. Στη σκιά των πτερύγων του παλαιοχριστιανικού συγκροτήματος, εκεί όπου το μάρμαρο κρατά ακόμα τη δροσιά της νύχτας, ανοίγει μια μικρή πόρτα. Πίσω της δεν σε περιμένει απλώς ένα μουσείο. Σε περιμένει η μνήμη ενός ολόκληρου νησιού, μαζεμένη εικόνα προς εικόνα.

Ένας ναός που έγινε κιβωτός

Η Εκατονταπυλιανή δεν είναι απλώς η εκκλησία της Πάρου. Είναι ένα από τα σημαντικότερα παλαιοχριστιανικά μνημεία ολόκληρης της Μεσογείου, ένας ναός που στέκει σχεδόν αδιάκοπα από τον 4ο αιώνα. Μέσα σε τόσους αιώνες λατρείας, γύρω από το ιερό συσσωρεύτηκε ένας θησαυρός: εικόνες, λειτουργικά σκεύη, ξυλόγλυπτα, κειμήλια που πέρασαν από χέρι σε χέρι, από γενιά σε γενιά.

Κάποια στιγμή έγινε φανερό πως όλα αυτά τα αντικείμενα δεν ήταν μόνο ιερά — ήταν και ιστορικά. Έπρεπε κάποιος να τα δει με το μάτι του φύλακα, όχι μόνο του πιστού. Και αυτός ο κάποιος εμφανίστηκε νωρίς, στις αρχές του περασμένου αιώνα.

Ο εφημέριος που έγινε συλλέκτης

Η ιστορία της συλλογής ξεκινά με έναν άνθρωπο: τον αρχιμανδρίτη και εφημέριο της Εκατονταπυλιανής Γεώργιο Φιλ. Σκαραμαγκά (1867–1944). Με δική του πρωτοβουλία άρχισε να συγκεντρώνει τα διάσπαρτα κειμήλια — πρώτα εκείνα που βρίσκονταν από αιώνες μέσα στον ίδιο τον ναό, έπειτα εικόνες που περισυνέλεξε, ως επί το πλείστον, από τις εκκλησίες της Παροικίας.

Φαντάσου τον να περπατά στα σοκάκια, να μπαίνει στα ξωκλήσια, να αναγνωρίζει κάτω από τον καπνό των κεριών μια βυζαντινή μορφή που κινδύνευε να χαθεί. Η συλλογή μεγάλωνε συνεχώς, άλλοτε από δωρεές πιστών, άλλοτε από τη δική του υπομονετική περισυλλογή. Ήταν, με την πραγματική έννοια, μια πράξη διάσωσης.

Η αρχαιολόγος και το πρώτο μουσείο

Γύρω στο 1931 η συλλογή βρήκε τη μορφή που της άξιζε. Η παριανή αρχαιολόγος Ειρήνη Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου (1896–1979) ανέλαβε να την οργανώσει επιστημονικά. Έτσι γεννήθηκε το πρώτο «Βυζαντινό Μουσείο Πάρου», στεγασμένο στα ισόγεια κελλιά της βόρειας πτέρυγας της Εκατονταπυλιανής.

Είναι μια λεπτομέρεια που λέει πολλά για την Πάρο: το νησί που έδωσε στον κόσμο τον περίφημο λυχνίτη, το διάφανο μάρμαρο των αρχαίων γλυπτών, έδωσε και μια από τις πρώτες γυναίκες αρχαιολόγους που φρόντισαν τη βυζαντινή του κληρονομιά. Το 1936 ο πατήρ Γεώργιος διορίστηκε μάλιστα έκτακτος επιμελητής αρχαιοτήτων — αναγνώριση επίσημη για μια δουλειά που είχε ξεκινήσει από αγάπη.

Ένα κειμήλιο δεν σώζεται μόνο σε βιτρίνα· σώζεται όταν βρεθεί ένας άνθρωπος να το δει σαν παρακαταθήκη για τους επόμενους.Ελεύθερη απόδοση του πνεύματος των πρώτων φυλάκων της Εκατονταπυλιανής

Σιωπή, και ύστερα δεύτερη ζωή

Με τον θάνατο του πατρός Γεωργίου Σκαραμαγκά, το μουσείο έκλεισε. Οι εικόνες αποσύρθηκαν, τα κελλιά σώπασαν. Θα μπορούσε εκεί να τελειώνει η ιστορία — όπως τελειώνουν τόσες προσπάθειες όταν χαθεί ο άνθρωπος που τις κρατούσε όρθιες.

Δεν τελείωσε όμως. Αργότερα, επί αρχιερατείας του μακαριστού Μητροπολίτη Επιφανίου, η συλλογή μεταφέρθηκε σε τρία κελλιά του επάνω ορόφου της νότιας πτέρυγας του κτηρίου και ξαναβρήκε το κοινό της. Το σημερινό Βυζαντινό Μουσείο, ανοιχτό στους επισκέπτες, στεγάζει ένα τμήμα από αυτά τα κειμήλια της Εκατονταπυλιανής — ζωντανή απόδειξη ότι η φροντίδα, όταν περνά από γενιά σε γενιά, δεν χάνεται ποτέ οριστικά.

Τι θα δεις, τι θα νιώσεις

Θα σταθείς μπροστά σε βυζαντινές και μεταβυζαντινές εικόνες, σε ξυλόγλυπτα και ιερά σκεύη που κάποτε έλαμπαν στο φως των καντηλιών. Η κάθε εικόνα κουβαλά όχι μόνο τη μορφή που εικονίζει, αλλά και το ταξίδι της: το ξωκλήσι απ’ όπου ήρθε, το χέρι που τη διέσωσε, τα μάτια που την προσκύνησαν.

Βγαίνοντας, το φως της Παροικιάς σε χτυπά ξανά — το ίδιο μεσογειακό φως που έλουζε αυτές τις μορφές αιώνες τώρα. Και καταλαβαίνεις πως η Πάρος δεν είναι μόνο οι χρυσές αμμουδιές και το κοσμοπολίτικο λιμάνι. Είναι κι αυτή η σιωπηλή, επίμονη αγάπη για ό,τι αξίζει να κρατηθεί. Έλα να τη γνωρίσεις· θα φύγεις πιο πλούσιος απ’ όσο ήρθες.